Cfrtjryk

Zasugerowano, aby ten artykuł podzielić na różne artykuły.

Suwalszczyzna
Państwa	Polska,  Litwa,  Białoruś
Stolica	Suwałki
Ważniejsze miasta	Mariampol
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Mapa polskiej Suwalszczyzny

Suwalszczyzna (łac. Sudovia, lit. Suvalkija) – kraina historyczna powstała w XV w. w wyniku najazdów i wojen zakonu krzyżackiego i Polski przeciwko Jaćwieży, które doprowadziły do kompletnej eksterminacji bądź asymilacji Jaćwingów.

Położenie i obszar |

Zachód słońca nad jeziorem Wigry

W zasadzie granice Suwalszczyzny odpowiadają granicom utworzonej w 1867 r. guberni suwalskiej, bowiem wtedy zaczęto tę współczesną nazwę powszechnie stosować^[1]. Tak rozumiana Suwalszczyzna obejmuje swym zasięgiem tereny północno-wschodniej Polski (część województwa podlaskiego położona na północ od Biebrzy), znacznie większą część należącą do Republiki Litewskiej (na zachód i południe od Niemna) i najmniejszą część położoną na zachód od Niemna (do ujścia Łosośny i na odcinku około 6 km na zachód od tej rzeczki) znajdującą się na Białorusi (ponad 450 km² w rejonie Sopoćkiń, zob. Suwalszczyzna Sopoćkińska). Łącznie ta kraina historyczna obejmuje nieco ponad 12 000 km². W dużej mierze tak określony zasięg Suwalszczyzny pokrywa się z granicami dawnej Jaćwieży.

Suwalszczyzna jest krainą historyczną, nie jednostką podziału terytorialnego, można jednak wyznaczyć jej granice dość precyzyjnie, ponieważ pokrywają się z obecnymi lub dawnymi podziałami administracyjnymi, głównie z granicami państwowymi. Do Suwalszczyzny zaliczane są leżące w województwie podlaskim powiaty suwalski, sejneński i augustowski oraz miasto Suwałki^[2][3][4]. Na obszarze polskiej Suwalszczyzny, w granicach wymienionych jednostek administracyjnych, obejmującym 3886,86 km² (co stanowi 32% powierzchni całej historycznej Suwalszczyzny) zamieszkuje ok. 184,5 tys. mieszkańców (2010)^[5].

Suwalszczyzna na mapie etnograficznej Litwy (kolor pomarańczowy)

Głównym miastem polskiej Suwalszczyzny są Suwałki (jednocześnie największe miasto całej Suwalszczyzny i największe miasto we współczesnej Polsce na ziemiach, które w okresie od 1569 do 1795 r. w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego), litewskiej – Mariampol, a białoruskiej miejscowość Sopoćkinie (zamieszkane w blisko 100% przez Polaków). W granicach Suwalszczyzny leżą także lewobrzeżne dzielnice Kowna: Aleksota i Poniemoń.

Suwalszczyzna jako litewski region etnograficzny obejmuje mniejsze terytorium niż historyczna Suwalszczyzna. Poza jej obszarem znajdują się południowe obszary z Suwałkami oraz Olitą, zaliczaną do Dzukii.

Suwalszczyzna a Mazury i Podlasie |

Pomimo że współczesna polska Suwalszczyzna w całości objęta jest granicami administracyjnymi województwa podlaskiego, to nie jest częścią historycznego Podlasia (z wyjątkiem południowo-zachodniej części powiatu augustowskiego, która do 1795 znajdowała się w przedrozbiorowym woj. podlaskim). Suwalszczyzna bywa też błędnie zaliczana do Mazur. Mazury jednak od średniowiecza do 1945 leżały w Prusach i Suwalszczyzna nie miała z nimi ani związków politycznych, ani etnicznych^[4]. Również pod względem geograficznym Suwalszczyzna nie należy do Pojezierza Mazurskiego, lecz w większości do Pojezierza Litewskiego. W skład Pojezierza Litewskiego na terenie Polski wchodzi też Puszcza Romincka, w związku z czym bywa łączona z Suwalszczyzną. Jednak, podobnie jak całe Mazury, region ten przed 1945 należał do Prus i nie miał związków z polską Suwalszczyzną.

Suwalszczyzna w Polsce na południowym zachodzie pokrywa się z północnym Podlasiem, natomiast graniczy na zachodzie z Mazurami, a na południu z Grodzieńszczyzną.

Historia |

Król Polski Stefan Batory nadał prawa miejskie miejscowościom Przerośl, Lipsk i Olita.

Dzieje osadnictwa na Suwalszczyźnie po rozbiciu Jaćwingów opierały się na kilku zasadniczych elementach. Pierwszy z nich stanowiły wielkie dobra kościelne, zwłaszcza kamedułów znad Wigier, drugim był ważny dla Rzeczypospolitej szlak Warszawa – Wilno, trzecim powstałe od XVI w. miasta (Augustów, Bakałarzewo, Berżniki, Przerośl, Filipów, Sejny, Suwałki itd.), w których rozwijała się gospodarka oraz handel w dużej mierze dzięki osadnikom żydowskim.

W okresie I Rzeczypospolitej w latach 1569-1795 przez obszar dzisiejszej Suwalszczyzny przebiegała granica między Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim. Większość Suwalszczyzny należała do województwa trockiego wchodzącego w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, zaś tereny na południe od rzeczki Kamienny Bród i jeziora Necko oraz na zachód od rzeki Netty (południowo-zachodnia część dzisiejszego pow. augustowskiego) – do woj. podlaskiego w Koronie^[6]. W czasach I RP prawa miejskie otrzymało większość dzisiejszych miast regionu: Lipsk, Olita, Wierzbołów, Łoździeje, Sejny, Preny, Simno, Władysławów, Wyłkowyszki, Suwałki, Szaki, Kalwaria i Mariampol.

Dawny pałac Paca w Dowspudzie w XIX w.

W latach 1795-1807 Suwalszczyzna znalazła się w zaborze pruskim w prowincji Prusy Nowowschodnie (departament białostocki). W 1807 weszła w skład Księstwa Warszawskiego (departament łomżyński)^[7]. W trakcie kampanii 1812 przechodziły przez nią wojska napoleońskie.

Gubernia suwalska w 1911

Od 1815 Suwalszczyzna stała się częścią Królestwa Polskiego – wraz z okolicami Łomży tworzyła województwo augustowskie ze stolicą w Suwałkach^[8], przemianowane w 1837 na gubernię augustowską^[9]. W 1867 gubernię podzielono^[10] na dwie części – nowo utworzona gubernia suwalska, istniejąca do 1915, objęła tereny współczesnej Suwalszczyzny. W latach 1799-1818 obszar Suwalszczyzny należał do diecezji wigierskiej, zaś w latach 1818-1925 do diecezji augustowskiej (sejneńskiej) z siedzibą w Sejnach, pokrywającej się z obszarem woj. augustowskiego^[11][12]. W latach 1824–1839 zbudowano na południu Suwalszczyzny Kanał Augustowski, łączący Biebrzę z Niemnem.

W 1863 stoczno na Suwalszczyźnie kilka bitew powstania styczniowego, w tym zwycięskie pod Jastrzębną, Kadyszem i Gruszkami pod dowództwem Józefa Konstantego Ramotowskiego. W 1870 w ramach represji carskich po powstaniu pozbawiono praw miejskich m.in. Bakałarzewo, Filipów, Przerośl, Raczki, Wiżajny i Sopoćkinie. W 1897 największymi miastami Suwalszczyzny były Suwałki, Augustów, Kalwaria i Mariampol.

Defilada kawalerii polskiej w Sejnach ok. 1920

W pierwszym roku I wojny światowej na Suwalszczyźnie toczyły się ciężkie walki niemiecko-rosyjskie, w tym operacje w ramach II bitwy nad jeziorami mazurskimi^[13]. W wyniku odwrotu armii rosyjskiej latem 1915 cała Suwalszczyzna znalazła się w rękach Niemców pod zarządem Ober-Ost i pozostała pod nim do połowy 1919, nie wchodząc w skład Królestwa Polskiego, powołanego przez Niemcy i Austrię w 1916^[14]. Jeszcze przed wycofaniem się Niemców wybuchł spór polsko-litewski o przynależność Suwalszczyzny, prowadzący do walk (m.in. powstanie sejneńskie). W lipcu 1919 Ententa wytyczyła linię demarkacyjną pomiędzy Polską i Litwą, tzw. linię Focha, która po stronie polskiej zostawiała powiat augustowski i suwalski oraz zachodnią część powiatu sejneńskiego^[15]. Od tego czasu datuje się podział na polską i litewską część Suwalszczyzny, zaś linia ta jest obecnie granicą państwową między Litwą a Polską. Po I wojnie światowej Suwalszczyzna odgrywała też rolę marchii w odzyskaniu dla Polski Wileńszczyzny. Polska część Suwalszczyzny administracyjnie przynależała do województwa białostockiego.

W czasie II wojny światowej była z początku wcielona do Rzeszy. W okolicach Suwałk Niemcy założyli kilka obozów pracy i jenieckich, w których zginęło ponad 45 000 osób – Stalag I/F i Oflag 68 (głównie jeńców sowieckich). W 1945 Polska utraciła skrawek Suwalszczyzny, zwany dziś Suwalszczyzną Sopoćkińską. W lipcu 1945 Sowieci przeprowadzili na Suwalszczyźnie tzw. obławę augustowską, której celem była likwidacja oddziałów polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego.

Ludność |

Sopoćkinie – główna miejscowość Suwalszczyzny Sopoćkińskiej

Na Suwalszczyźnie polskiej występują trzy zwarte skupiska mniejszości narodowych: litewskie w rejonie Puńska i Sejn, białoruskie w okolicach Lipska oraz kilka starowierskich wsi potomków dawnych rosyjskich imigrantów (powiat augustowski). Jednak łączny udział mniejszości narodowych w granicach polskiej Suwalszczyzny w 2002 wynosił tylko 3,04%^[16]. W języku polskim występuje gwara suwalska.

Na Suwalszczyźnie Sopoćkińskiej (białoruskiej) także zdecydowanie dominują Polacy, natomiast litewską w większości zamieszkują Litwini, a Polacy żyją tu w niewielkiej ilości w rozproszeniu. Według danych litewskich z 2011 r. liczba Polaków w największych miastach wynosiła odpowiednio: 384 w Olicie i 117 w Mariampolu.

Ochrona przyrody w polskiej części |

Widok z drogi do Rutki Tartak na Suwalski Park Krajobrazowy

Parki narodowe i krajobrazowe |

• 
  Biebrzański Park Narodowy obejmuje dolinę rzeki Biebrzy, stanowi południową granicę Suwalszczyzny, za którą znajdują się tereny Podlasia i Białostocczyzny. Jest to unikatowy kompleks bagien i torfowisk, w dużej części niedostępnych człowiekowi, zamieszkany przez wiele zagrożonych rodzajów ptactwa i zwierzyny.


• 
  Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej, obejmujący zarówno Puszczę Romincką, jak i jej niewielką otulinę, znajduje się w północno-zachodniej części Suwalszczyzny. Duży kompleks leśny, o urozmaiconej rzeźbie terenu.


• 
  Suwalski Park Krajobrazowy (6,3 tys. ha), zespół jezior (np. Hańcza), lasów, gór oraz rzadkich zjawisk geomorfologicznych (np. Głazowisko Bachanowo). Jest to również teren ciekawy pod względem etnologicznym – zamieszkany do niedawna przez zwarte osadnictwo staroobrzędowców (patrz Wodziłki).


• 
  Wigierski Park Narodowy (15,1 tys. ha) składa się z jeziora Wigry, przepływającej przez nie rzeki Czarnej Hańczy na odcinkach stanowiących wielkie ostoje bobrów oraz okolicznych lasów należących do Puszczy Augustowskiej.

Rezerwaty przyrody |

Kurhan na terenie Cmentarzyska Jaćwingów w okolicy Suwałk

Jezioro Hańcza

Na Suwalszczyźnie znajduje się 21 rezerwatów przyrody: 10 w pow. augustowskim, 6 w pow. sejneńskim, 4 w pow. suwalskim i 1 na terenie Suwałk.

• 
  Bobruczek – ścisły, faunistyczny: ochrona bobra
  


• 
  Brzozowy Grąd – częściowy, florystyczny: ochrona obuwika pospolitego
  


• 
  Cmentarzysko Jaćwingów – częściowy, leśno-kulturowy: ochrona zespołu kurhanów


• 
  Głazowisko Bachanowo – częściowy, geologiczno-krajobrazowy: ochrona głazów narzutowych


• 
  Głazowisko Łopuchowskie – częściowy, geologiczno-glebowy: ochrona głazów narzutowych


• 
  Glinki – częściowy, florystyczny: ochrona pióropusznika strusiego
  


• 
  Jezioro Hańcza – częściowy, wodny: ochrona wartości krajobrazowych jeziora Hańcza


• 
  Jezioro Kalejty – częściowy, krajobrazowy: ochrona wartości przyrodniczych jeziora Kalejty


• 
  Jezioro Kolno – częściowy, faunistyczny: ochrona miejsc lęgowych łabędzia niemego
  


• 
  Kozi Rynek – częściowy, leśny: ochrona lasów grądowych i łęgowych
  


• 
  Kukle – częściowy, krajobrazowy: ochrona naturalnych ekosystemów leśnych, bagiennych i wodnych


• 
  Kuriańskie Bagno – częściowy, leśny: ochrona unikalnej geomorfologii oraz naturalnych zbiorowisk leśnych


• 
  Łempis – leśny, częściowy: ochrona naturalnych ekosystemów leśnych, wodnych i torfowiskowych


• 
  Mały Borek – częściowy, leśny: ochrona boru sosnowego
  


• 
  Ostoja Bobrów Marycha – częściowy, faunistyczny: ochrona bobra
  


• 
  Perkuć – częściowy, leśny: ochrona boru świerkowo-sosnowego


• 
  Pomorze – częściowy, leśny: ochrona drzewostanu Puszczy Augustowskiej i grodziska


• 
  Ruda – florystyczny: zachowanie wilgotnych łąk i lasu łęgowego w dolinie Rospudy wraz z ich typową florą i fauną


• 
  Stara Ruda – częściowy, krajobrazowy: ochrony źródlisk rzeki Rudawka


• 
  Starożyn – częściowy, leśny: ochrona różnych drzewostanów Puszczy Augustowskiej


• 
  Tobolinka – ścisły, wodny: ochrona jeziora dystroficznego z pływającymi wyspami

Miasta |

Suwałki, ul. T. Noniewicza

Olita, kościół św. Kazimierza

Mariampol, park i kościół św. Wincentego

Lista miast Suwalszczyzny:

	miasto	populacja (2014)	państwo	jednostka administracyjna
1.	Suwałki	69 239		Województwo podlaskie
2.	Olita[a]	56 364		Okręg olicki
3.	Mariampol	39 542		Okręg mariampolski
4.	Augustów[b]	30 616		Województwo podlaskie
5.	Godlewo	13 500		Okręg kowieński
6.	Wyłkowyszki	12 931		Okręg mariampolski
7.	Preny[a]	10 984		Okręg kowieński
8.	Kozłowa Ruda	7 162		Okręg mariampolski
9.	Szaki	6 511		Okręg mariampolski
10.	Kibarty	6 209		Okręg mariampolski
11.	Sejny	5 636		Województwo podlaskie
12.	Kalwaria	5 013		Okręg mariampolski
13.	Łoździeje	4 811		Okręg olicki
14.	Lipsk	2 428		Województwo podlaskie
15.	Ażarele	2 014		Okręg kowieński
16.	Giełgudyszki	1 936		Okręg mariampolski
17.	Władysławów	1 916		Okręg mariampolski
18.	Simno	1 844		Okręg olicki
19.	Wiejsieje	1 592		Okręg olicki
20.	Wierzbołów	1 250		Okręg mariampolski

Dawne miasta na dzisiejszej polskiej Suwalszczyźnie: Bakałarzewo, Berżniki, Filipów, Jeleniewo, Krasnopol, Przerośl, Puńsk, Raczki, Szczebra, Sztabin, Wiżajny.

Galeria |

• Wybrane zabytki


• 
  

  

  
  

  
  

  Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Sejnach
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Klasztor kamedułów w Wigrach
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Pozostałości pałacu Paca w Dowspudzie
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Kanał Augustowski
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Dom narodzin Marii Konopnickiej w Suwałkach
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Ratusz w Suwałkach
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Simnie
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Pałac Wołłowiczów w Świacku
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Pałac Zabiełły w Paežeriai
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Dwór Sapiehy w Kirśnie-Ostrowie
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Pałac Godlewskiego we Fredzie
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Katedra Najświętszej Marii Panny w Wyłkowyszkach
  

  
  

  
  

Zobacz też |

• Pojezierze Wschodniosuwalskie


• Pojezierze Zachodniosuwalskie


• Trakt Zapuszczański


• Suwalszczyzna Sopoćkińska


• Szlak kajakowy Czarnej Hańczy i Kanału Augustowskiego

Uwagi |

Przypisy |

Linki zewnętrzne |

• Suwałki i Suwalszczyzna na starych pocztówkach


• Historia Suwalszczyzny

p • d • e Regiony etnograficzne Litwy Auksztota (Litwa właściwa) • Dzukia • Mała Litwa • Suwalszczyzna • Żmudź